نقش زنان از دیرباز تا پیروزی در اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻰاﻳﺮان
نقش زنان از دیرباز تا پیروزی در اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻰاﻳﺮان
رشت_سرتوک_نقش زنان از دیرباز تا پیروزی در اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻰاﻳﺮان

معصومه رجبی

محقق ومدرس دانشگاه

نقش زنان از دیرباز تا پیروزی در اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻰاﻳﺮان

ﻳﻜﻲ از دﻏﺪﻏﻪﻫﺎى ﺳﻴﺎﺳﻲ اﻧﺴﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ، ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ هویت اﺳﺖ؛ اﻳﻦ ﻫﻮﻳﺖ ﺧﻮاﻫﻲ در زﻧﺎن اﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻴﺰ از دﻳﺮﺑﺎز ﻣﻄﺮح ﺑﻮده زﻳﺮا ﻛﻪ زن ﻧﻴﻤﻲاز ﺑﺪﻧﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ و زﻳﺮﺑﻨﺎى ﻫﺴﺘﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺮ ﻣﻠﺖ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد. از اواﻳﻞ ﻗﺮن ٢٠ ﻛﻪ ﺣﻀﻮر زﻧﺎن در ﺻﺤﻨﻪﻫﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ، ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﺪﻧﻈﺮ اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺤﺚ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ زﻧﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ…
از اﺑﺘﺪاى دﻫﻪ ۴٠ ﺗﺎ ﭘﻴﺮوزى اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲ، ﻧﻈﺎم ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺎ اﻧﺒﺎﺷﺘﻲ از ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى ﺑﺮآورده ﻧﺸﺪه زﻧﺎن درﮔﻴﺮ ﺑﻮد. در اﻳﻦ دوران ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ زﻧﺎن از دو ﺟﻬﺖ اﻣﺘﺪاد ﻳﺎﻓﺖ: از ﻳﻚ ﺳﻮ زﻧﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺑﺮﭼﻴﺪه ﺷﺪن ﺗﺸﻜﻴﻼت ﻣﺴﺘﻘﻞ زﻧﺎن، در اﺣﺰاب ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ؛ از ﺳﻮى دﻳﮕﺮ ﺑﻪ واﺳﻄﻪ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﻗﺎﻧﻮن ﺣﻖ رأى زﻧﺎن ﭘﺲ از اﻧﻘﻼب ﺳﻔﻴﺪ ﺷﺎه در ١٣۴١، ﺷﺎﻫﺪ ﮔﺮوﻫﻲ از زﻧﺎن ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ وارد ﻣﺠﻠس اﻳﺮان ﺷﺪﻧﺪ.

اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺑﺎ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎى ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻛﺎﻣﻞ داﺷﺘﻨﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮى ﻗﺎﻃﻊ و ﻋﻤﻠﻲ در ﻗﺒﺎل ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ زﻧﺎن در آن ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ، ﻧﺒﻮدﻧﺪ. در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در اﻳﺠﺎد ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺗﻮده ﻣﺮدم دﭼﺎر ﻣﺸﻜﻞ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮان ﭼﺎﻧﻪ زﻧﻲ ﺑﺮاى ﺑﻬﺒﻮد ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺎن و ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻗﻮاﻧﻴﻦ دﺳﺖ و ﭘﺎ ﮔﻴﺮ در ﺧﺼﻮص آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻧﻴﺰ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ. ﭘﺲ از اﻧﻘﻼب ﺳﻔﻴﺪ، ﺷﻤﺎر ﻣﺆﺳﺴﺎت آﻣﻮزﺷﻲ ﺳﻪ ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪ؛ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب ﻣﺴﺎﺋﻞ زﻧﺎن را ﺑﺮاى ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﺑﻄﻮر ﺟﺪى ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار داد و زﻧﺎن از ﺣﻖ رأى ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﺪﻧﺪ، ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻣﻨﺎﺻﺐ اﻧﺘﺼﺎﺑﻲ را ﻋﻬﺪه دارشوند.

آﻧﭽﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازان در ﺑﺮرﺳﻲ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻧﻘﻼب ١٣۵٧ اﻳﺮان ﺑﺮ آن ﺗﺄﻛﻴﺪ دارﻧﺪ، اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﻘﻼب اﻳﺮان از ﻧﻈﺮ ﺑﺴﻴﺞ ﺗﻮده اى ﻓﺮاﮔﻴﺮ و ﺷﺮﻛﺖ ﻣﺮدم از ﺗﻤﺎﻣﻲﻃﺒﻘﺎت و اﻗﺸﺎر ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ اﻧﻘﻼبﻫﺎ، ﭼﻪ ﭘﻴﺶ و ﭘﻪ ﭘﺲ از ﺧﻮد، وﺿﻌﻴﺖ اﺳﺘﺜﻨﺎﻳﻲ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. ﻳﻚ ﻋﻨﺼﺮ اﻳﻦ ﻣﻨﺤﺼﺮﺑﻪ ﻓﺮدى اﻧﻘﻼب از دﻳﺪ ﺗﻤﺎﻣﻲﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازان، اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژى اﻧﻘﻼﺑﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺸﺘﺮک ﺷﻴﻌﻲ در ﻛﻨﺎر رﻫﺒﺮى ﻛﺎرﻳﺰﻣﺎﺗﻴﻚ آﻳﺖ اﷲ ﺧﻤﻴﻨﻲ اﺳﺖ؛اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ زﻧﺎن ﺳﻨﺖ ﮔﺮا را ﺑﻪ ﺻﺤﻨﻪﻫﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ وارد ﻛﺮده و ﺑﻪ ﺣﻀﻮر آﻧﻬﺎ ﺟﻨﺒﻪ ﺷﺮﻋﻲ ﺑﺒﺨﺸﺪ. اﻣﺎ ﻧﻜﺘﻪ اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ در ﻛﻨﺎر اﻣﻮاج ﺧﺮوﺷﺎن زﻧﺎن ﺳﻨﺖ ﮔﺮا (ﺑﺎ ﺣﺠﺎب) ﺷﺎﻫﺪ ﻫﻤﺮاﻫﻲ اﻳﻦ ﻃﻴﻒ از ﺳﻮى ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺪرن و ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻛﺮده زﻧﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎً ﭘﻴﺶ از ﺟﻨﺒﺶ اﻧﻘﻼب ﻧﻴﺰ در اﻣﻮر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺗﺎ ﺣﺪودى ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖ داﺷﺘﻨﺪ، ﻫﺴﺘﻴﻢ.

ﺑﺎﻟﻨﺪﮔﻲ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪى زﻧﺎن در پیروزی انقلاب اسلامی ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ در ﺟﺮﻳﺎن اﻧﻘﻼب ﺑﺮوز داد. درواﻗﻊ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻘﻄﻊ اﻧﻘﻼب ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﺪاﻳﻲ ﻧﻘﺶ زن و ﻣﺮد از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲﻧﺪاﺷﺖ و ﺣﻀﻮر ﮔﺴﺘﺮده آﻧﻬﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ اﺑﻌﺎد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻧﻘﻼب ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد. در اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲﺑﺮاى ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر در ﺗﺎرﻳﺦ اﻧﻘﻼﺑﻬﺎ، زﻧﺎﻧﻲ ﭘﻴﺪا ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻣﻨﻔﻌﻼن اﻧﻘﻼب ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺣﺘﻲ ﺧﻮاﻫﺎن آن ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ در ﺧﻼل اﻧﻘﻼب ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ و ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت زﻳﺮ ﭘﺎ ﻣﺎﻧﺪه ﺧﻮد در رژﻳﻢ ﺳﺎﺑﻖ را اﺣﻴﺎ ﻛﻨﻨﺪ، ﻫﻤﺪﻟﻲ و ﻫﻤﺴﻮﻳﻲ زﻧﺎن ﻛﺸﻮر در اﻧﻘﻼب ﻣﺒﻴﻦ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ زﻧﺎن اﻧﻘﻼب را ﻣﺤﻤﻠﻲ ﺑﺮاى دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﺿﺎﻳﻊ ﺷﺪه ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ آﻧﻘﺪر ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺑﺎ اﺑﻌﺎد ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ آن ﺧﻮد را وﻓﻖ دادﻧﺪ.

ﺟﺎﻳﮕﺎه زﻧﺎن اﻳﺮان در ﭼﻨﺪ دﻫﻪ اﺧﻴﺮ ﺗﺤﻮﻻت ﺷﮕﺮﻓﻲ را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ. اﻧﺒﻮه زﻧﺎن ﻛﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﻲ در ﺣﺎﺷﻴﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ، ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﻄﺢ ﺳﻮاد، ﮔﺴﺘﺮش آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﻲ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺣﻀﻮر ﺧﻮد در ﻛﻨﺎر ﻣﺮدان ﺑﻪ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪىﻫﺎى ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻢ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺎ ﺗﻘﻮﻳﺖ اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزى ﺧﻮد، اﻛﻨﻮن ﺳﻬﻢ ﺑﺴﺰاﻳﻲ در ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪﻧﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ

رﻫﺒﺮان ﺑﺎ دﺧﻴﻞ ﻛﺮدن زﻧﺎن در روﻧﺪ اﻧﻘﻼب ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻓﻀﺎى ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑﺮاى ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ زﻧﺎن در ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻫﻢ آورﻧﺪ؛ اﻳﻦ اﻣﺮ از ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺮ ﺣﺲ اﻋﺘﻤﺎد زﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رژﻳﻢ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ از اﻧﻘﻼب اﻓﺰود و از ﺳﻮى دﻳﮕﺮ ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻى اﻋﺘﻤﺎد زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺎز ورود ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ و ﻣﺆﺛﺮ زﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﻴﻄﻪ اﻧﻘﻼب و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ در راﺳﺘﺎى ﭘﻴﺮوزى ﺟﻨﺒﺶ ﮔﺮدﻳﺪ. در اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ زﻧﺎن در اﻧﻘﻼب ١٣۵٧، در ﻛﻨﺎر ﻋﻮاﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﻲ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﺟﺮﻳﺎن اﻧﻘﻼب را ﺑﺎﻳﺪ اﺻﻮل اﻋﺘﻘﺎدى داﻧﺴﺖ.

در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ اﺳﺘﻨﺎد رﻫﺒﺮان ﺑﻪ ﻟﺰوم ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ زﻧﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ آﻳﺎت ﻗﺮآن و اﺷﺎره ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﺳﻴﺎﺳﻲ زﻧﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اى ﭼﻮن ﺣﻀﺮت ﺧﺪﻳﺠﻪ، ﻋﺎﻳﺸﻪ، ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ (س) و ﺣﻀﺮت زﻳﻨﺐ را ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻘﻄﻪ ﻋﻄﻔﻲ در ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺣﻀﻮر ﻓﻌﺎل زﻧﺎن در ﺻﺤﻨﻪ اﻧﻘﻼب داﻧﺴﺖ. ﺑﻴﺎن ﺗﺴﺎوى زن و ﻣﺮد از ﺳﻮى رﻫﺒﺮان ﻋﺎﻣﻞ ﭘﻴﻮﻧﺪ دﻫﻨﺪه ﻃﺒﻘﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ زﻧﺎن در ﻛﻨﺎر ﻫﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺟﻨﺒﺶ زﻧﺎن را ﻛﻪ درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه ﺗﻤﺎﻣﻲﻃﻴﻒﻫﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻮد ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻛﻨﺪ.