جزایر حرارتی شهری و راههای مقابله با اثرات آن

اسمعیل نظامی بلوچی
کارشناس شهرداری رشت

پدیدهی بالا بودن چشمگیر درجهی دمای برخی از شهرها یا مناطق شهری در مقایسه با حومه شهر یا محدوده های روستایی نزدیکشان جزیره گرمایی شهری گفته می‌شود. پدیده ای که به موجب آن مناطق شهری درجه حرارت گرم تر از محیط اطراف خود را تجربه  می کنند. رشد جمعیت و توسعه شهرنشینی از عوامل مؤثر بر افزایش دمای هوا در نواحی شهری هستند که موجب ایجاد جزیره حرارتی بر روی این مناطق در مقایسه با محیط اطراف می شوند. طبق نظر محققین اگر روند فعلی افزایش دما ادامه یابد، باعث بروز مشکلات جدی زیست‌ محیطی و تحمیل هزینه‌های بسیار در سطح شهرها خواهد شد.
به دلیل از بین بردن رستنی‌ها و گیاهان و جایگزینی آن‌ها با مصالح، به ویژه مصالح تیره رنگ ساختمانی در تمامی شهرهای بزرگ زمین چنین مشکلی پدیدار شده‌ است. مواد تیره ساختمانی در طول روز گرما را جذب می‌کنند و تا ساعت‌ها پس از غروب آفتاب آن را نگه می‌دارند. در صورتی که اگر سطح زمین از انبوه رستنی‌ها و گیاهان سبز پوشیده شده یا خاک آن مرطوب باشد، گرمای جذب شده با تبخیر آب گیاهان به سرعت جایگزین می‌گردد و گیاهان آب خود را از طریق برگ‌ها از دست می‌دهند که به خنک شدن هوا می‌انجامد. کمبود گیاه معمولاً خود موجب بروز مشکلات دیگری نیز از جمله افزایش سطح آلاینده‌های گوناگون در هوای شهر، هدر رفتن آب و نیز از دست رفتن آب بارندگی‌ها، افزایش آلودگی صوتی، افزایش مشکلات روانی و دیگر می‌شود. گرمای ذخیره‌شده در خیابان‌ها و ساختمان‌ها به آهستگی در شب به هوا گسیل می‌شود و از این رو روندِ کاهش دما کند می‌شود.  همه مناطق مانند پشت‌بام ساختمان‌ها، کف خیابان‌ها و سطوح تیره‌رنگ گرما را جذب نموده و آن را در هوا منتشر می‌کنند. بیشتر پشت‌بام‌ها تیره‌رنگ هستند و این سطوح تیره‌رنگ حدود نیمی از مساحت شهرها را دربر گرفته‌است. این بخش‌ها گرمای گسیل‌شده از سوی خورشید را جذب کرده در خود نگاه می‌دارند که به افزایشِ دمای مناطق مسکونی از ۲ تا ۱۵ درجه سانتیگراد شده باعث بروز  پدیده جزیره گرمایی می‌شود. معمولاً اختلاف دما در شب بیشتر از روز است و این هنگامی که وزش باد ضعیف است آشکارتر می‌شود. جزایر گرمایی هم در تابستان و هم در زمستان دیده می‌شود. علت اصلی جزایر گرمایی شهری تغییر چیدمان زمین در پی توسعهی شهری است. رشد مراکز پرجمعیت شهری به سطح بزرگتری در شهرها انجامیده و با میانگین دما رابطهی متناظر دارد. گذشته از تأثیر بر دما، جزایر گرمایی می‌توانند تأثیرهای فرعی بر آب‌وهوای محلی نیز داشته باشند. گرمایش ساختمان‌ها، آلودگی هوا و استفاده از مصالح نامناسب در کف‌سازی خیابان‌ها و کوچهها‌ مانند آسفالت که جاذب نور خورشید است برخی از عواملِ تأثیرگذار بر ایجاد اثر جزایر گرمایی هستند. برای کاهش این اثر، در طراحی سطوح خیابان‌ها و پیاده‌روها و پشت‌بام‌ها می‌توان تغییرهایی ایجاد کرد. راهکارهایی مانند افزایش سطح درخت و پوشش گیاهی، ساخت بام سبز، ساخت پشت‌بام سرد، به‌کارگیری کف سرد ساختن روکش‌های جاده‌ای سرد، را پیشنهاد کرده‌اند.